‘Verhalen uit verleden confronteren ons met de parallel nu’

Dinsdag 3 mei 2022

“Eigenlijk moet ik hier met het hele 4 mei-comité zitten”, zegt Wim de Jong, seinend naar het notitieboekje. Staat genoteerd. De Jong is bestuurslid van het zevenkoppige comité en aangewezen door voorzitter Bart Voortman om het woord te doen. “Wim weet overal wat van”, aldus de voorzitter. En dat klopt.

Oorlogsverhalen
Het is een bijzonder jaar voor de werkgroep die de herdenking van oorlogsslachtoffers organiseert. Niet alleen is er na twee jaar voor het eerst weer een fysieke herdenking op het Grote Kerkhof. Het is ook nog eens een jaar vol verhalen. De werkgroep deed namelijk een oproep aan alle Deventenaren: Heb jij een verhaal over burgerslachtoffers van dat laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog? De Jong: “In 2021 deden we ook een oproep, voor verhalen over gesneuvelde militairen. We ontvingen toen drie verhalen. Nu kwamen er veertig.”

Bijna te veel om te behappen. Maar ieder verhaal heeft aandacht gekregen. “Sommige mensen hadden hun verhaal al gemaild, een aantal hebben we op onze website gepubliceerd. Maar er waren ook verhalen die meer persoonlijke aandacht verdienden. Daarom heb ik met veel mensen gemaild en gebeld. Zes heb ik persoonlijk geïnterviewd. Daar heb ik verhalen van gemaakt.”

Er kwam een verhaal uit Hilvarenbeek en zelfs één uit Groningen. “Allemaal wel over de bombardementen in Deventer. De reden dat ze het vertellen is heel verschillend. Iemand zei: ‘Wat fijn dat de slachtoffers van de bombardementen nu ook eens aandacht krijgen’.”

Taboe
Het was voor De Jong een bijzondere ervaring om die te mogen aanhoren. Want zo’n verhaal vertel je niet zomaar. “Het is voor veel mensen fijn om er eens over te mogen spreken, want dat werd weinig gedaan net na de oorlog. Er rustte een taboe op. En sommigen lopen ook met een trauma uit die tijd, met een geheim verhaal. Er was in die tijd weinig aandacht voor het leed en die pijn die de mensen met zich meedroegen. Ze vonden het fijn dat ze eindelijk het verhaal eens mogen vertellen.”

De Jong deelde zijn bevindingen tijdens het Deventer Historisch Café. “Eén van de reacties was dat zoiets heel helend werkt. Dat is heel betekenisvol.”

Naast de geschreven verhalen liet de werkgroep ook video’s maken van de gesprekken, dat heeft het video- en fotografencollectief Rocketboys gedaan. “Dat hadden we vorig jaar ook al gedaan toen er geen fysieke herdenking was. Dat hebben we er nu in gehouden.” Ook die filmpjes zijn te zien op de website, 4meideventer.nl en op 4 mei zelf in de tuinzaal van de bibliotheek. Op de herdenking zelf zullen ze geprojecteerd worden op grote schermen.

Dodenherdenking
Die herdenking, op 4 mei, is inmiddels al akelig dichtbij. Vooralsnog gaat alles volgens planning. “We beginnen op vier plekken in Deventer om 19.00 uur met bijeenkomsten. Bij het Twentolmonument, het Namenmonument aan de Verzetslaan, het Etty Hillesummonument aan de IJsselkade en het Indiëmonument.” De deelnemers vertrekken dan samen naar het Grote Kerkhof, naar het Verzetsmonument. “Dat heeft altijd iets heel plechtigs, om in stilte in stoet te lopen.” Daar, op het Grote Kerkhof, is als vanouds een herdenkingsprogramma: kransleggingen, een toespraak van burgemeester Ron König, video’s, muziek van onder anderen een singer-songwriter Vera Bon en het verhaal van een nabestaande.

De ceremonie is specifiek voor oorlogsslachtoffers uit Deventer. Dat begon vlak na de Tweede Wereldoorlog, en de binding met die oorlog is eigenlijk altijd gebleven. “Dat is ook nog steeds waardevol. Het is altijd verbonden aan anti-discriminatie, burgerlijke vrijheden, persvrijheid, rechtsstaat, alle dingen die voorkomen dat een land een dictatuur wordt. Alle dingen die nu nog steeds actueel zijn”, vertelt De Jong.

Waarde van een mensenleven
Die binding blijft altijd, gelooft De Jong. “De belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog blijft. Je ziet het al aan het feit dat er een monument moest worden weggehaald voor de ontwikkeling van de oude Landbouwschool aan de Brinkgreverweg. Dat wordt nu toch weer herplaatst. Er komen zelfs nieuwe monumenten bij, zoals die voor de Deventer raadsleden van linkse partijen die aan het begin van de bezetting zijn opgepakt. Drie ervan zijn omgebracht. De aandacht voor de oorlog wordt dus niet minder.”

Toch is de herdenking niet alleen een herinnering aan een oorlog uit een steeds verder verleden. “Het gaat, als ik spreek voor mij persoonlijk, om de waarde van een mensenleven. Door hun namen te noemen, foto’s te tonen en verhalen te vertellen, wordt iemand niet vergeten.” Maar het gaat ook om een groter geheel: “Als we discriminatie toelaten, dan is de stap naar demonisering en ontmenselijking het volgende. Dat is wat er gebeurt in Rusland en waarvan je het effect nu in Oekraïne ziet.”

Actualiteiten
En dat blijft dus ook altijd actueel. “We herdenken ook om verhalen te vertellen en beelden te schetsen. Zodat we het herkennen als het opnieuw gebeurt, ergens in de wereld. Mensen die komen hebben vaak wel associaties, met Afghanistan of Syrië bijvoorbeeld. Nu zijn we door de actualiteiten ingehaald. We zien de beelden uit Charkov en Marioepol, dat confronteert ons met de parallel. En mensen leggen dat verband ook.”

Het 4 mei-comité bestaat naast Wim de Jong uit voorzitter Bart Voortman, Rob de Jong, Wim den Blanken, Karst Vaartjes, Hester Scholten en Ewout van der Horst.

 

Geschreven door:  Yoni Pasman

Foto van: Grietje Mesman

 

Natuurlijk hebben we de skyline, de historische straatjes en het groene buitengebied. Maar wat Deventer echt bijzonder maakt? De mensen. In de InDeventer-serie vertellen Deventenaren hoe zij op een bevlogen, creatieve en een tikkeltje eigenwijze manier werken aan de dromen van de stad en omgeving.

Tevens geplaats in Het Deventer Nieuws